Ink of Ages Fiction Prize

Szept może przetrwać dłużej niż kamień

Wszystko zaczęło się od traktatów ⎯ zbyt wielu, podpisanych zbyt szybko. To była nawałnica liter, których nie rozpoznawaliśmy. Słuchaliśmy i podpisywaliśmy, wierząc, że oni również będą słuchać. Wkrótce powiedziano nam, że musimy oddać nasze dzieci. Potem przyszedł ksiądz. Stał w naszym obozowisku niczym gość, który już wcześniej uznał, że jest tu u siebie. Miał pobożnie złożone ręce, ale jego oczy były twarde i badawcze. Z dumą ogłosił nowe prawo: Ustawę o Indianach. Wypowiedział te słowa niczym cytat z Pisma Świętego i dla niego być może tym właśnie były, ale dla nas brzmiały jak wypowiedzenie wojny, którą już dawno przegraliśmy.

Nazywam się Memengwaa z klanu Niedźwiedzia (Makwa Doodem). Miałam piętnaście lat, kiedy mój młodszy brat, Niigaanii, został zabrany do szkoły w Fort Frances. Miał zaledwie osiem lat i sypiał z łapaczem snów przywiązanym do nadgarstka rzemykiem z jeleniej skóry. Przy obcych przestaliśmy mówić w naszym języku, ale to było tylko tymczasowe.

— Nie mogą wyrwać korzeni — przypominał mi ojciec. — Nie za pomocą słów. Ale nawet drzewa padają, gdy obedrze się je z kory. 

Tej nocy w pobliżu naszej chaty usiadł dzierzba. Moja babcia szepnęła, śledząc wzrokiem jego kruczoczarne skrzydła: 

— Ptaki nas prowadzą, bez względu na czas.

Tamtej nocy zostawiliśmy dar pod cedrem i powiedzieliśmy: „Miigwech”. Dziękuję.

***

Kiedy Niigaanii wrócił latem, jego oczy już nie lśniły, a włosy zgolono mu do samej skóry, pozbawiając go wraz z nimi wszystkich wspomnień. Jego ubrania były sztywne i ciasne.

— Powiedz, jak się nazywasz — poprosiłam łagodnie. — Powiedz swoje prawdziwe imię. 

On wbił wzrok w podłogę. 

— Peter — wymamrotał. 

— Nie — odparłam. — To nie jest imię, które pamiętają duchy.

Tej nocy znalazłam jego makak, pudełko z kory brzozowej. To, co niegdyś skrywało paciorki do bębnów i rzeźby w drewnie, teraz zawierało katechizm. Położyłam je obok mojego, tuż przy miedzianym kociołku babci i woreczku z tytoniem, którego używaliśmy do składania ofiar. Pudełko wróciło na swoje miejsce, otoczone miłością. Wtedy pochyliłam się ku blaskowi ognia, którego trzaski brzmiały jak stara pieśń, i szepnęłam: „Niigaanii”. Nie mogli przecież zakazać oddychania.

W następnym roku zabronili nam tańców i ceremonii. Ksiądz powiedział, że to pogańskie praktyki. „Przestępstwa” ⎯ podsumował krótko, z lekkim uśmiechem, jakbyśmy wszyscy byli co do tego zgodni.

Ale moja ciotka, która opiekowała się domem, mówiła co innego: „Duchy nie potrzebują hałasu, by słuchać; sacrum może żyć w ciszy”. 

To ona nauczyła mnie starych pieśni. Nauk o niedźwiedziu, Siedmiu Ogniach i Babci Księżyc. Każdej nocy szeptałam je do siebie, aż zamieszkały pod moim językiem. Kiedy zmarła tamtej zimy, przywiązałam woreczek z cedrem i żubrówką do najwyższej gałęzi jej klonu. Ksiądz niczego nie zauważył; niektóre rzeczy nie były przeznaczone dla jego oczu.

Następnie pozbawili nas przywództwa. Agenci do spraw Indian ogłosili, że wodzami mogą być tylko mężczyźni zatwierdzeni przez Koronę. 

— Chcą, żeby rządzili nami obcy — ostrzegł mój ojciec, nie spuszczając ze mnie wzroku. — Ale pamięć zawsze będzie silniejsza niż prawo.

Robiliśmy to, co trzeba: pamiętaliśmy stopami, chodząc szlakami łowieckimi wytyczonymi przez naszych dziadków. Pamiętaliśmy dłońmi, wsypując dziki ryż do koszy, których nie wolno nam było już sprzedawać bez zezwoleń. Pamiętaliśmy w snach, w których duchy wciąż przychodziły nieproszone.  

Pewnego wieczoru, głęboko w lesie, ujrzałam memegwesiwag ⎯ Małych Ludzi ⎯ maleńkie postacie śmigające wśród paproci, krążące wokół starego klonu. Gdy mrugnęłam, zniknęły. Ale następnego ranka w miejscu spalonego pnia pojawił się młody pęd. Ciotka mawiała: „Tam, gdzie oni tańczą, zaczyna się uzdrawianie”.

Wiosną, gdy miałam osiemnaście lat, ksiądz powrócił wraz z żołnierzem, a z ich oczu bił triumf. Ktoś doniósł o zgromadzeniu. Pytali o chatę stowarzyszenia Midewiwin i oskarżyli nas o odprawianie pogańskich rytuałów. 

— Nie ma tu żadnej chaty — powiedziałam, patrząc im prosto w oczy.

Mimo to przeszukali wszystko. Kijami rozgrzebywali nasze tobołki z lekarstwami, wywracali canoe i rozrywali paleniska. Znaleźli brzozowe zwoje z pieśniami i naukami. 

— Dzicz — mruknął żołnierz. 

— Dowód — odrzekł ksiądz. 

— Świętość — szepnęłam. 

Żołnierz rozpalił ogień i wrzucił do niego zwoje; gniew oddychał przez płomienie, unosząc się gwałtownymi, gorzkimi wybuchami. Odwróciłam wzrok od dymu, ale wcześniej dostrzegłam Niigaaniiego. To on im powiedział.

Znalazłam go tej nocy nad jeziorem, z kolanami podciągniętymi pod brodę. 

— Nie chciałem — wykrztusił. — Powiedzieli, że duchy to diabły. Powiedzieli, że spłoniesz. 

— Nie musisz wierzyć w ich historie — odparłam. — Możesz pamiętać nasze. 

— Nie potrafię — szepnął. — Zapomniałem zbyt wiele. 

— Więc słuchaj…

Zaśpiewałam kołysankę, którą babcia nuciła podczas zaplatania słodkiej trawy. O Kobiecie z Niebios, która spadła na ziemię, o żółwiu, który użyczył swojego grzbietu, i o ogniu, który pamiętał. 

— Przepraszam — szepnął. 

— Ja też — wyznałam. — Ale jeszcze nie jesteśmy zgubieni.

Tego lata sporządziliśmy nowy zwój. Nie z brzozy. Brzozy w pobliżu obozu nie zagoiły się jeszcze po pożarze. Zamiast tego zdjęłam korę z powalonego klonu. Niigaanii wyrył na niej kościanym szydłem dziadka: niedźwiedzia, chatę, płomień i dziewczynę sadzącą ziarno. Poniżej wydrapał nasze imiona ⎯ te, które duchy wciąż będą znały. Uszczelniliśmy zwój żywicą sosnową i zakopaliśmy go pod starą białą sosną, w miejscu, gdzie kiedyś śpiewała nasza babcia.

***

Teraz jestem starsza, a moje włosy pojaśniały. Siedzę przy ogniu, wyplatając kosze, których nikt już nie kontroluje. Moje córki tańczą w spódnicach obszytych tasiemkami, a wnuki chichoczą, rozmawiając w języku Odżibwejów bez cienia strachu.

Pewnej nocy siadają wokół mnie i pytają, dlaczego zakopałam korę, zamiast ją spalić; dlaczego wciąż trzymam makak Niigaaniiego przy ogniu i dlaczego śpiewam, gdy jestem sama. 

Odpowiadam im: „Ponieważ kiedy ktoś próbuje was wymazać, wyrycie własnego śladu jest sposobem na powrót. I nawet gdy głosy grzmią niczym pioruny, szept może przetrwać dłużej niż kamień”.

Słuchają w ciszy z szeroko otwartymi oczami. A potem odpowiadają echem:

„Miigwech”.

***

Makwa Doodem ⎯ klan Niedźwiedzia w języku Odżibwejów; jeden z klanów rodzinnych, z którym wiążą się konkretne nauki oraz obowiązki wobec społeczności.

Midewiwin ⎯ Wielkie Stowarzyszenie Medycyny Odżibwejów, skupione wokół świętej chaty medycyny, gdzie odbywają się ceremonie duchowego uzdrawiania i przekazywana jest wiedza przodków.

Miigwech ⎯ Dziękuję.